HPV aşısı neden yapılır?

HPV aşısı nedir, kimlere ve neden yapılır? Bu soru, rahim ağzı kanserinden korunmak isteyen ve sağlıklı bir gelecek planlamak isteyen pek çok hastamızın kliniğimize en sık yönelttiği sorulardan biri. 

HPV aşısı nede yapılır?

HPV aşısı, Human Papillomavirus (HPV) enfeksiyonlarını ve bu virüsün neden olduğu ciddi hastalıkları önlemek amacıyla yapılır. Aşının temel hedefleri şunlardır:

• Rahim Ağzı (Serviks) Kanserini Önlemek: HPV, rahim ağzı kanseri vakalarının yaklaşık %99’unun temel nedenidir. Aşı, bu kansere yol açan en tehlikeli HPV tiplerine (özellikle Tip 16 ve 18) karşı yüksek oranda koruma sağlar.

• Diğer Kanser Türlerinden Korunmak: Virüs sadece rahim ağzını değil; vajina, vulva, anüs, penis ve orofaringeal (ağız, boğaz ve yutak) bölgelerini de etkileyerek kansere neden olabilir. Aşı bu kanser risklerini de önemli ölçüde düşürür.

• Genital Siğilleri Engellemek: HPV’nin bazı düşük riskli tipleri (Tip 6 ve 11) kansere yol açmasa da yaygın görülen ve bulaşıcı olan genital siğillere neden olur. Aşı, bu siğillerin oluşumunu büyük oranda durdurur.

• Virüsün Yayılımını Kırmak: Hem kadınların hem de erkeklerin aşılanması, HPV’nin cinsel yolla bulaşma zincirini kırarak toplum sağlığını korur ve virüsün yayılmasını engeller.

Aslında cevap, hem kadın hem de erkek sağlığını doğrudan ilgilendiren, oldukça net ve umut verici: HPV (Human Papilloma Virüs) aşısı, rahim ağzı kanserinin büyük bölümünden sorumlu olan bir virüse karşı bağışıklık sistemini hazırlayarak, kanser öncesi ve kanserli hücre değişikliklerinin gelişmesini büyük ölçüde önlüyor. 

HPV (Human Papilloma Virüs) nedir?

HPV (Human Papilloma Virüs), cinsel yolla bulaşan ve toplumda oldukça yaygın görülen bir virüs ailesidir. Cinsel açıdan aktif olan hemen hemen her bireyin yaşamının bir döneminde HPV ile karşılaşma ihtimali bulunur; çoğu zaman bağışıklık sistemi virüsü kendiliğinden temizler ve kişi bunun farkına bile varmaz.

Ancak bazı HPV tipleri vücutta kalıcı hale gelebilir ve zamanla rahim ağzı hücrelerinde anormal değişikliklere, yani kanser öncüsü (prekanseröz) lezyonlara yol açabilir. Tedavi edilmezse bu lezyonlar yıllar içinde rahim ağzı kanserine dönüşebilir.

HPV 16 ve HPV 18: En Yüksek Riskli Tipler

100’den fazla HPV tipi tanımlanmış olsa da, bunların yalnızca bir kısmı kanserle ilişkilidir. Bu yüksek riskli (onkojenik) tipler arasında özellikle HPV 16 ve HPV 18, rahim ağzı kanseri vakalarının büyük çoğunluğundan sorumludur.

Türkiye’de yapılan tarama verileri de bu iki tipin ülkemizde en sık görülen onkojenik HPV tipleri olduğunu göstermektedir. Bu nedenle HPV aşıları geliştirilirken öncelikli hedef, bağışıklık sistemini bu yüksek riskli tiplere karşı hazırlamak olmuştur.

HPV aşısı nasıl çalışır?

HPV aşısı, canlı virüs içermeyen, rekombinant teknoloji ile üretilmiş güvenli bir aşıdır. Aşı, virüsün kendisini değil, virüsün yüzeyinde bulunan zararsız bir protein parçasını taklit ederek bağışıklık sistemini “eğitir”.

Vücut bu proteine karşı antikor üretmeyi öğrenir; kişi gerçek HPV ile karşılaştığında bağışıklık sistemi virüsü hızla tanıyıp etkisiz hale getirir.

Böylece virüsün hücrelerde kalıcı enfeksiyon oluşturması ve zamanla kanser öncüsü ya da kanserli lezyonlara yol açması engellenmiş olur. Yani aşı, mevcut bir hastalığı tedavi etmez; asıl gücü, enfeksiyon henüz oluşmadan koruma sağlamasındadır.

HPV aşısı kimlere yapılır?

HPV aşısı hakkında en sık karşılaşılan yanlış bilgilerden biri, bu aşının yalnızca kadınlara özgü olduğu düşüncesidir. Oysa HPV, hem kadınları hem de erkekleri etkileyen bir virüstür ve aşılama her iki cinsiyet için de önerilir.

Kadınlarda HPV aşısı neden önemli?

Kadınlarda HPV enfeksiyonu, rahim ağzı kanserinin neredeyse tamamının nedenidir. Bunun yanında vulva (dış genital bölge) ve vajina kanserleri ile de ilişkilidir. Aşılama, bu kanser türlerine karşı güçlü bir koruma sağlar ve dünya genelinde rahim ağzı kanseri görülme sıklığını anlamlı ölçüde azaltmıştır.

Erkeklerde HPV aşısı neden önemli?

Erkeklerde HPV aşısı çoğu zaman göz ardı edilse de aslında en az kadınlarda olduğu kadar önemlidir. HPV, erkeklerde penis kanseri, anal kanser ve baş-boyun bölgesindeki (orofarengeal) bazı kanser türleriyle ilişkilendirilmiştir.

Ayrıca erkekler, HPV virüsünü fark etmeden partnerlerine bulaştırabilir. Bu nedenle erkeklerin aşılanması, hem kendi sağlıklarını korumak hem de toplumsal bağışıklığı güçlendirerek kadın sağlığına dolaylı katkı sağlamak açısından büyük önem taşır.

HPV aşısı kaç yaşında ve nasıl uygulanır?

HPV aşısının en yüksek etkinliği, kişi HPV virüsü ile hiç tanışmadan, yani cinsel yaşam başlamadan önce yapıldığında elde edilir. Bu nedenle uluslararası ve ulusal rehberler, aşılamanın 9 yaşından itibaren başlayabileceğini, ideal olarak 11-12 yaş civarında tamamlanmasını önerir.

Aşı şeması yaşa göre değişir:

• 9-14 yaş arası: Genellikle 6-12 ay ara ile uygulanan 2 doz yeterli bağışıklık sağlar.
• 15 yaş ve üzeri: Bağışıklık yanıtı gençlere göre farklılaştığı için 3 doz (0, 1-2 ve 6. aylarda) uygulanması önerilir.

Aşı programını kaçırmış gençler ve genç yetişkinler için de “yakalama aşılaması” (catch-up vaccination) mümkündür; pek çok rehber 26 yaşına kadar aşılamayı önerirken, bazı güncel çalışmalar seçilmiş hastalarda 45 yaşına kadar da aşının fayda sağlayabileceğini göstermektedir. Sizin için en uygun yaş aralığı ve doz şeması, hekiminizle yapacağınız değerlendirme sonrasında netleşecektir.

HPV testi pozitif çıkarsa aşı olmak için çok geç mi kalınmış olur?

Kliniğimize sıkça yöneltilen bir diğer soru da şu: “HPV testim pozitif çıktı, artık aşı olmam bir işe yarar mı?” Cevap net: Hayır, çok geç kalınmış değildir. HPV testi pozitif olan kişiler de HPV aşısı olabilir.

Çünkü HPV aşıları genellikle birden fazla virüs tipine karşı koruma sağlar; kişi bir tipe zaten maruz kalmış olsa bile, aşı henüz karşılaşılmamış diğer yüksek riskli tiplere karşı koruma sunmaya devam eder.

Yine de aşı, mevcut bir HPV enfeksiyonunu ortadan kaldırmaz; bu noktada asıl önemli olan, hekiminizin önereceği düzenli takip ve tarama programına sadık kalmaktır.

HPV aşısının koruduğu kanser ve hastalık türleri

HPV aşısı denince akla ilk olarak rahim ağzı kanseri gelse de koruma alanı bundan daha geniştir. Güncel aşılar, kanser yapma potansiyeli yüksek HPV tiplerinin yanı sıra, genital siğillere neden olan düşük riskli tiplere karşı da koruma sağlayabilir.

Özetle HPV aşısı ile korunma sağlanabilecek başlıca durumlar şunlardır:

• Rahim ağzı (serviks) kanseri
• Vulva ve vajina kanserleri
• Anal kanser
• Penis kanseri
• Bazı baş-boyun (orofarengeal) kanserleri
• Genital siğiller (kondilom): genital bölgede düşük riskli bazı HPV tipleri nedeniyle ortaya çıkan, kanserle ilişkisi olmayan ama tedavi gerektiren cilt lezyonlarıdır

HPV aşısı güvenli mi? Dikkat edilmesi gerekenler

HPV aşısı, dünya genelinde milyonlarca dozu uygulanmış ve güvenlik profili uzun yıllar boyunca yakından izlenmiş bir aşıdır.

Bununla birlikte, her aşıda olduğu gibi bazı durumlarda dikkatli olmak ya da aşıyı ertelemek gerekebilir:

• Bilinen alerjik reaksiyon: Aşının içeriğindeki herhangi bir bileşene karşı daha önce ciddi alerjik reaksiyon (anafilaksi) yaşadıysanız, mutlaka hekiminize bildirin.
• Akut ateşli hastalık: Orta-ağır düzeyde ateşli bir hastalık geçiriyorsanız, aşı genellikle iyileşene kadar ertelenir. Hafif bir soğuk algınlığı aşıyı ertelemek için bir gerekçe değildir.
• Gebelik: Yukarıda da belirtildiği gibi, HPV aşısı gebelik döneminde önerilmez; aşı serisine gebelik öncesinde başlanmışsa kalan dozlar doğum sonrasına bırakılabilir.
• Emzirme dönemi: Mevcut veriler, emzirme döneminde HPV aşısının uygulanabileceğini göstermektedir; yine de hekiminizle bu konuyu değerlendirmeniz uygundur.

Aşı öncesinde kullandığınız ilaçlar, kronik hastalıklarınız ve varsa bağışıklık sisteminizi etkileyen durumlar hakkında hekiminizi bilgilendirmeniz, hem güvenli bir uygulama hem de size özel en doğru yönlendirme için önemlidir.

Aşı tek başına yeterli mi? Düzenli tarama neden şart?

Jinekolojik kanser cerrahisi alanında çalışan hekimler, HPV’ye karşı en güçlü iki silahımızın aşılama ve düzenli tarama olduğunu sıklıkla vurgular.

Aşı, henüz oluşmamış bir enfeksiyona karşı koruma sağlarken; düzenli tarama (Pap smear testi ve/veya HPV DNA testi), aşıya rağmen ortaya çıkabilecek nadir vakaları ya da aşılanmadan önce zaten var olan değişiklikleri erken evrede yakalamayı amaçlar.

Yani aşı olmak, düzenli jinekolojik kontrolleri ve smear/HPV taramalarını ihmal etmek için bir gerekçe değildir. Bu iki yöntem bir arada uygulandığında, rahim ağzı kanserinden korunma oranı en üst düzeye çıkar.

Türkiye’de HPV aşısına nasıl ulaşılır?

Bu yazının hazırlandığı tarih itibarıyla HPV aşısı, Türkiye’de Sağlık Bakanlığı’nın ücretsiz Ulusal Aşı Takvimi kapsamında yer almamaktadır; konuyla ilgili ücretsiz aşılama programı başlatılması yönünde kamuoyunda talepler ve süregelen görüşmeler bulunsa da, aşı henüz SGK (Sosyal Güvenlik Kurumu) tarafından karşılanmamaktadır. 

Bu nedenle aşı, eczanelerden reçete ile temin edilip aile sağlığı merkezleri, devlet hastaneleri veya özel sağlık kuruluşlarında uygulanabilmektedir.

Buna karşılık 30-65 yaş arasındaki kadınlar, KETEM’ler (Kanser Erken Teşhis, Tarama ve Eğitim Merkezleri) ve aile sağlığı merkezleri aracılığıyla HPV DNA testi ve smear testini ücretsiz olarak yaptırabilmektedir. 

Güncel uygulama ve fiyatlandırma koşulları zaman içinde değişebileceğinden, en doğru ve güncel bilgi için hekiminize veya bulunduğunuz ildeki sağlık kuruluşlarına danışmanızı öneririz.

Rahim ağzı kanserinden korunmak için öneriler

Rahim ağzı kanseri, doğru korunma ve tarama yöntemleriyle günümüzde büyük ölçüde önlenebilir kanser türlerinden biridir.

Bunun için:

• Uygun yaş aralığında HPV aşısı olmayı ihmal etmeyin.
• Cinsel açıdan aktif iseniz, hekiminizin önerdiği aralıklarla smear testi ve/veya HPV DNA testi yaptırın.
• HPV testiniz pozitif çıksa bile paniğe kapılmadan hekiminizin önerdiği takip programına düzenli olarak devam edin.
• Sigara kullanımından kaçının; sigara, HPV enfeksiyonunun kalıcı hale gelme riskini artırabilir.
• Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan korunma yöntemleri (örneğin kondom kullanımı) hakkında bilgi sahibi olun.

Sık sorulan sorular

HPV aşısı hamileyken yapılır mı?

Hamilelik döneminde HPV aşısı yapılması önerilmez. Aşı olmayı planlıyorsanız ve hamile kalma ihtimaliniz varsa, önce hekiminizle görüşmeniz uygundur. Aşı serisine başladıktan sonra hamile kaldığınızı öğrenirseniz, kalan dozlar doğum sonrasına ertelenebilir.

HPV aşısı kaç yıl koruma sağlar?

Uzun dönemli çalışmalar, HPV aşısının koruyuculuğunun on yılı aşkın süre boyunca devam ettiğini göstermektedir. Şu ana kadarki veriler ek bir rapel doza ihtiyaç duyulmadığını ortaya koymaktadır, ancak bilimsel takip devam etmektedir.

HPV aşısının yan etkileri nelerdir?

En sık görülen yan etkiler, diğer aşılarda olduğu gibi enjeksiyon bölgesinde ağrı, kızarıklık ve hafif şişliktir. Nadiren geçici baş dönmesi, halsizlik veya hafif ateş görülebilir. Ciddi yan etkiler oldukça nadirdir. Herhangi bir aşırı reaksiyon durumunda hekiminize başvurmanız önemlidir.

Cinsel ilişki yaşamaya başladıktan sonra HPV aşısı olunur mu?

Evet, olunabilir. Aşının en yüksek etkinliği cinsel yaşam başlamadan önce elde edilse de, cinsel açıdan aktif bireyler de aşıdan fayda görmeye devam eder; çünkü kişi genellikle aşının kapsadığı tüm HPV tiplerine aynı anda maruz kalmamıştır.

HPV aşısı Türkiye’de ücretsiz mi, nereden temin edilir?

Hayır, bu yazının hazırlandığı tarih itibarıyla HPV aşısı Türkiye’de Ulusal Aşı Takvimi kapsamında değildir ve SGK tarafından karşılanmamaktadır. Aşı eczanelerden temin edilip aile sağlığı merkezi, hastane veya klinik ortamında uygulanabilir. Güncel durum hakkında hekiminizden bilgi alabilirsiniz.

Erkekler neden HPV aşısı olmalı?

Çünkü HPV, erkeklerde de penis kanseri, anal kanser ve bazı baş-boyun kanserlerine yol açabilir; ayrıca erkekler virüsü fark etmeden partnerlerine bulaştırabilir. Erkeklerin aşılanması hem kendi sağlıkları hem de toplum genelinde HPV yayılımının azaltılması açısından önemlidir.

Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Kişiye özel tanı, tedavi ve aşılama kararları için mutlaka bir hekime danışınız. Bu yazıdaki bilgiler, hasta muayenesinin ve doktor-hasta görüşmesinin yerini tutmaz.